Spis artykułów

1. Kolbusz Andrzej, Kalendarium Ryterskie
2. Sczęsny Morawski, Rytro

KALENDARIUM  RYTERSKIE

X/XI - XIII - gród i podgrodzie w Podegrodziu; zalążki miasta (?) na prawie polskim, siedziba kasztelana sądeckiego [Sącz podegrodzki].

XIII w. (druga połowa) [1257 - 1268 - 1273 - 1292] - osada otwarta w Starym Sączu, miasto targowe bez grodu (oppidum seu locus forensis), lokowane na prawie niemieckim, "na surowym korzeniu", początkowo, przed 1273, może wieś [Sącz starosądecki].

XIII w (koniec) [1292 - 1298] - gród i miasto w Nowym Sączu, zespół lokowany na prawie niemieckim na miejscu starych osad wiejskich, siedziba kasztelana sądeckiego.

[?] "Zameczek miał być założony na mocy przywileju Henryka Brodatego, księcia krakowskiego i wrocławskiego Teodora Świebodzica. Około 1224 w okolicy tej mieli się osiedlić rycerze niemieckiego pochodzenia (tzw. Ritterzy)" [Plechta].

1224 - Długosz podaje, że tym roku osiedlili się w Rytrze niemieccy rycerze (Rytter, Ritter) - stąd nazwa miejscowości.

- Za Henryka Brodatego (ok. 1163 - 1238) lub Bolesława Wstydliwego (1226 - 79) powstaje zamek w Rytrze [Langerówna].

1243 - 1255 kasztelanem sądeckim jest Piotr Wydżga, który jednocześnie wg Długosza jest właścicielem zamków w Czorsztynie, Łącku i Rytrze. [Lesław Morawiecki]. Można przypuszczać [wg sugestii prof. Urbana], że w Rytrze istniał już wtedy zamek, ale drewniany.

1257 - Bolesław Wstydliwy nadaje księżnej Kunegundzie (Kindze) kasztelanię sądecką ( z zamkiem w Rytrze ? ).

1279 - w dokumencie Kingi potwierdzającym przywileje dla nowo zakładanej wsi wymieniona jest po raz pierwszy brona, która prawdopodobnie znajdowała się w Rytrze na płn. od ruin zameczku, w okolicach dzisiejszego Zabronia.

1292 - Wacław, uwalniając mieszkańców Nowego Sącza od cła mówi również o istnieniu brony ( w Rytrze nad Popradem lub w okolicach Grybowa nad Białą).

1292 - Wacław, który zasiadł na krótko na tronie krakowskim lokuje w tym roku Nowy Sącz. Wtedy też wybudowano tam zamek. (Wg niektórych koncepcji w tym czasie powstał również zamek murowany [Urban, Marzec] w Rytrze).

17. 04. 1312 - Władysław Łokietek zezwala klasztorowi Klarysek w Starym Sączu na pobieranie cła

1326 - pierwsza wzmianka o parafii w Barcicach powstałej w XIII w.

15. 05. 1327 - dokument zwalniający kupców dążących na jarmark do Starego Sącza na św. Małgorzatę od cła w Ritter.

18. 06. 1331 - król oddaje mieszczanom sądeckim na odbudowę po pożarze las Ultra Ritter castrum.

1348 - Kazimierz Wielki rozpoczął karczować lasy pod Piwniczną dla założenia miasta.

21. 04. 1356. - starosta sądecki potwierdza przywilej królewski uwalniający mieszczan sądeckich od cła "in Rittyr".

6. 01. 1368. - król Kazimierz Wielki uwalnia mieszczan krakowskich i sądeckich od cła "in castrum Ritter"

1369 - król Kazimierz Wielki przejeżdża przez Rytro jadąc na Węgry na spotkanie z Ludwikiem Węgierskim.

1385 - wg. Długosza Jadwiga wraz z narzeczonym Władysławem Jagiełłą i Wielkim Księciem Litewskim Witoldem wyjeżdża na spotkanie szwagra, króla węgierskiego Zygmunta i jego żony Marii do pogranicznego Spiża zamku Ritter. Jagiełło spotyka się w Nowym Sączu z Cesarzem Zygmuntem i jego posłami - kardynałem Brandem i wojewodą siedmiogrodzkim Ściborem.

1391 - dokument zaświadczający istnienie zamku i wsi Rytro założonej na prawie niemieckim.

1393 - Władysław Jagiełło uwalnia od cła w Rytrze obywateli krośnieńskich.

1410 (IX - X) na Ziemię Sądecką najeżdża Ścibor ze Ściborzyc. Jego odwrót doliną Popradu do Bardiowa związany jest z wieloma potyczkami (w Piwnicznej, Łomnicy, pod Wierchomlą), być może w Rytrze.

1412 (10. 03.) - na zjazd w Starej Lubowni z cesarzem rzymskim i królem Węgier Zygmuntem przejeżdżają przez Rytro król Władysław Jagiełło z żoną Anną i Wielki Książę Litwy z żoną Heleną.

1418 - za wierną służbę królowi uzyskał Piotr (Pietrasz) herbu Topór z Buszkowa, Pisar i Rytra zapis 395 grzywien na zamku w Rytrze w powiecie Sandeckim, z tym, że za swoje 200 grzywien wykupił te dobra od Jakuba z Baturzyny ( Boturzyna ? Poturzyna? ). Do zamku należały Rytro, Przysietnica, Barcice, Olszana, Wolica, Leszczyna, Czarny Potok. Piotr został poświadczony przez króla "starostą ryterskim". Wartość jego dóbr szacowano na 100 tys. talarów.

1434 - na zamku rządy sprawuje burgrabia ryterski Abraham, prawdopodobnie sługa Piotra.

1558 - 1470 - Rytrem władają niedzielni synowie Piotra oraz jego żon Świętochny i Małgorzaty: Rafał, Żegota, Piotr; później po podziale majątku tylko Rafał i Piotr.

1474 - dolina Popradu aż po Nowy Sącz zostaje zajęta przez wojska Michała Korwina. Zdobyte zostaje również Rytro - wieś bez zamku. Przygraniczne ziemie polskie zostają opuszczone przez wojska węgierskie w styczniu tego roku po pokoju zawartym w Preszowie.

1488 - tenutariuszami zamku są Żegota i Piotr Ryterscy.

1492 - 1502 - Rytrem wład ostatni z rodu Ryterskich, syn Żegoty, Rafał młodszy. Majątek wykupują od niego kolejno kasztelan chełmski Stanisław Kuropatwa z Łańcuchowa i podkomorzy przemyski Stanisław Dereszniak z Rokitnicy.

1505 - w dokumencie królewskim zezwalającym na poszukiwanie kruszców w całej Polsce, obok Jana Jordana z Zakliczyna i Mikołaja Jordana z Zakliczyna, występuje jeszcze 18 osób, wśród których znajduje się niejaki Pietrzyk z Rytra.

1508 - pierwsze nazwisko chłopskie z Rytra zostaje potwierdzone. Jest to Pietrzyk Słowak de Ryter.

1529 - w dokumentach pojawia się karczma w Rytrze.

1524 - 1553 - zamek z przyległościami dzierży Piotr Kmita młodszy herbu Szreniawa z Wiśnicza, starosta spiski, marszałek wielki koronny i wojewoda krakowski.

15. listopada 1553 - dobra barcicko - ryterskie przejmuje dworzanin Zygmunta Augusta Stanisław Garnysz.

1566 / 1567 - pierwsze wydanie Sejmu niewieściego Marcina Bielskiego, w którym zostają wspomniane "mury stare upadłe" Zamku Rytro.

1592 - posesorką Rytra jest wdowa po Garnyszu, Zofia, córka wojewody pomorskiego Mikołaja Działyńskiego.

1609 - lokowanie Obłazów.

1616 /1617 - tenutariuszem barcickim zostaje starosta hohenhauski i marszałek dworu królewicza Władysława, a potem podkomorzy wielki koronny Zygmunt Kazanowski.

1629 - Rytro (Rytter) jest królewszczyzną w dzierżawie Zygmunta Kazanowskiego. Parafia znajduje się w Barcicach i obejmuje jeszcze Młodów, Wolę Krogulecką, Przysietnicę i Suchą Strugę. Od Rytra pobór w wysokości 20 fl.,28gr. wpłacił w dniu 24.IV Wojciech Radz, a od Suchej Strugi, gdzie było 5 zagrodników z rolą, w tym samym dniu wpłaca Stanisław Krawczyk 4 fl., 00 gr.

1631 / 1632 - o tenutę stara się kalwin Jakub Żeleński (Zieliński).

1637 - prawa do tenuty zyskuje cześnik sanocki Achacy Taranowski.

1645 - Taranowski przekazuje formalnie tenutę Mikołajowi Glińskiemu.

1648 - Taranowscy odbierają zbrojnie tenutę z rąk poddzierżawcy Mikołaj Glińskiego.

1655 - 1683 - tenutą i Rytrem włada wdowa po Taranowskim Marianna.

10. sierpnia 1650 - pierwsza znana w dziejach wsi powódź.

3. kwietnia 1653 - król Jan Kazimierz zezwala Taranowskim arendować dobra barcickie na 3 lata Marcinowi Lutosławskiemu.

1662 - 1663 - mieszkańcy Rytra poszkodowani przez powódź i przemarsz wojsk.

1666 - 1668 - tenutę barcicką niszczą chorągwie Aleksandra Szczuckiego i Jana Sobieskiego.

1668 - kolejna powódź w Rytrze.

1670 - Poprad zniszczył w Rytrze półtora łana, a w Suchej Strudze 5 zagród.

1689 - dzierżawcą barcickim jest ks. Krzysztof Taranowski, rządcą Jan Parkański.

1698 - posiadaczem tenuty barcickiej jest Michał Stefan Jordan, wojewoda bracławski, rządcą Franciszek Orkiszowski.

1707 - administratorem dóbr barcickich jest Jakub Gładysz.

1718 - właścicielką tenuty jest żona Jordana Anstazja z Myszkowskich.

1739 - po śmierci Jordana starostwo barcickie przejmuje Teodor Lubomirski.

1745 - tenutę, po śmierci męża obejmuje jego żona Elżbieta.

1746 / 47 - starostwo kupuje cześnik podlaski Andrzej Moszkowski i dzierży go do 1788 r., kiedy to tenutę Austriacy przyłączają do dóbr państwowych.

1769 - w imieniu Moszkowskiego tenutą rządzi poddzierżawca Jan Dulęba.

20 .11. 1770 - w Wiedniu podpisano akt wcielenia ziemi sądeckiej do Królestwa Austro - Węgier.

1831 - do Rytra przybywa z Nowego Sącza Żyd Deutelbaum i przejmuje dzierżawę karczmy "kameralnej". Ubocznie zajmuje się faktorstwem i pośredniczy w wynajmie kwater dla letników.

1831 - w Rytrze przebywa Żegota Pauli, tutaj spisuje legendę o Marcinku.

1837 - w Rytrze panuje epidemia cholery. Po przejściu zarazy zostaje przy życiu jedynie 432 osoby mieszkające w 82 domach.

1840 - w przysiółku "Niemcy" powstałym z rozparcelowania uprawnej części dóbr pokościelnych zostaje osiedlonych kilkanaście rodzin niemieckich sprowadzonych z południowych Niemiec.

1848 - częściowe spalenie się karczmy Deutelbauma. W pożarze ginie 24 letnia dziewka. Deutelbaum buduje nową karczmę przy drodze węgierskiej.

1860 - w Rytrze są już dwa tartaki.

1864 - właściciel karczmy, Żyd Deutelbaum zostaje aresztowany za domniemaną pomoc, której udzielał powstańcom. Wkrótce też zostaje zwolniony z aresztu i poddany stałej obserwacji.

1867 - w wyniku nowego podziału administracyjnego cyrkułu sądeckiego powstaje powiat nowosądecki, w którym znajduje się Rytro.

1867 - dobra ryterskie kupuje od rządu austriackiego baron Liebieg z Reichenbergu.

1889 październik - ks. Wirmański poświęcił kaplicę w Obłazach.

1886 - w Rytrze powstaje pierwsza jednoklasowa szkoła ludowa etatowa. Pierwszą nauczycielką stałą zostaje mianowana Marcela Filimowska. Budynek szkoły zostaje oddany do użytku jesienią 1886 roku.

1889 - kierownikiem szkoły w Rytrze zostaje Paweł Malik.

1892 - szkoła w Rytrze zostaje przekształcona w dwuklasową mieszaną.

25. października 1897 - oddanie do użytku nowego, murowanego budynku szkolnego.

1889 - głód spowodowany długotrwałą suszą. Cyganie wybili około 300 koni.

1892 - 1901 - wakacje letnie spędza w Rytrze pisarz Michał Bałucki.

2. 7. 1895 - grad stłukł zboża w Rytrze i na Makowicy.

ok. 1900 - mieszczanin starosądecki Ziemba otwiera w Rytrze pierwszy sklep i buduje dom dla letników.

1903 - w Rytrze mieszka Daszyński, u którego gości J. Piłsudzki (Mieszkali oni za młynem Lachnera w domku na górze).

1914 - bitwa rosyjsko - austriacka między Rytrem i Barcicami.

(?) - sprzedaż lasów pruskiej firmie Lienerot z Wrocławia.

1921 - prowizoryczną kierowniczką szkoły w Rytrze zostaje mianowana Helena Staszkowska.

1924 - oddanie do użytku gości pensjonatów "Szarotka" i "Podhale".

1924 - założenie rezerwatu "Baniska - las dziewiczy".

1921 - kierowniczką szkoły w Rytrze zostaje mianowana Jadwiga Malinowska.

1929 grudzień - poświęcenie przez ks. Wirmańskiego kościoła pod wezwaniem św. Józefa Robotnika w Rytrze wybudowanego na tzw. Mosówce z funduszy mieszkańców i hr. A. Stadnickiego.

1931 - kierownikiem szkoły w Rytrze zostaje Ignacy Klimaszewski

(?) - powstają wille "Esplanda", "Świtezianka", "Nasza", "Jutrzenka"

8. czerwca 1931 - ks. biskup ordynariusz diecezji tarnowskiej Leon Wałęga erygował parafię Rytro. Pierwszym proboszczem został ks. Jan Sarna.

1934 - obowiązki kierownika szkoły w Rytrze pełni Janina Klimaszewska.

1936 - na stanowisko kierownika szkoły wraca Ignacy Klimaszewski.

1937 - z inicjatywy inż. Rachwała, właściciela "Szarotki" powstaje komitet, który doprowadza do restauracji ruin zamku.

1937 (?) - w czasie uroczyście obchodzonych "Dni Lasu" młodzież zalesia górę zamkową w Rytrze.

24. 07. 1937 - w Rytrze przebywa wraz z grupą 50 harcerzy rumuńskich następca króla rumuńskiego Karola II siedemnastoletni książę Michał.

4. września 1939. - Niemcy wkraczają do Rytra.

32. 01. 1945 - wyzwolenie Rytra przez nacierające od strony Gorlic oraz wzdłuż Popradu i Kamienicy wojska IV Frontu Ukraińskiego, dowodzone przez I. Pietrowa i A. Jeremienkę.

28. 9. 1945 - probostwo w Rytrze obejmuje ks. mgr Józef Woźniacki (kapłan od 1932 r.).

20.06.1948 - zebranie organizacyjne KS. "Rytro" zwołane z inicjatywy Maksymiliana Sierszulskiego (męża miejscowej nauczycielki, właściciela "Baru Podhale"). Wybrano zarząd w składzie: prezes - M. Sierszulski, sekretarz - Tadeusz Kalina, kapitan - Jan Brzeski, gospodarz - Antoni Brzeski. Honorowym prezesem wybrano Jana Tomasiaka, sołtysa gromady Rytro.

22. 07. 1948 - oddanie do użytku boiska nad Popradem. Stadion poświęcił ks. proboszcz Woźniacki, otwarcia dokonał Inspektor Kultury Fizycznej kpt. Chrobak.

3. 09. 1948 - KS. "Rytro" przystąpił do Zw. Zaw. Prac. Leśnych i Przemysłu Drzewnego zmieniając swą nazwę na Zw. KS "Leśnik".

27. 02. 1949 - Klub Sportowy przystępuje do Związku Samopomocy Chłopskiej przyjmując nazwę Ludowy Klub Sportowy "Rytro". Jest to pierwszy LZS w powiecie sądeckim.

15. 01. 1955 - otwarcie skoczni narciarskiej, która powstaje z inicjatywy kierownika szkoły Jana Gryźlaka. Kierownikiem budowy był nadleśniczy inż. Tadeusz Sporek.

29. 06. 1958 - trzydniowe ulewne deszcze spowodowały dużą powódź. Wylane wody Popradu zniszczyły boisko sportowe.

27. 07. 1958 - uroczystość oddania do użytku mostu na Suchą Strugę odbudowanego po powodzi przez wojsko.

1959 - wybudowanie stadionu w obecnym miejscu i kształcie.

1960 - budowa drogi asfaltowej od skrzyżowania przy przejeździe kolejowym do szkoły.

1960 - zaczyna pracę kiosk "Ruchu" obok domu gromadzkiego.

1960 (pocz. czerwca) - powódź w Rytrze.

1961 (luty) - na mocy uchwały Rady Pedagogicznej Szkoły Podstawowej w Rytrze powstało Koło Ochrony Ruin Zamku Piastowskiego w Rytrze. Pierwszym prezesem koła został mgr Tadeusz Wysowski, inspektor szkolny.

1962 - LZS w Rytrze zostaje przekształcony w LKS "Poprad".

1966 - 1967 prace archeologiczne w ruinach zamku prowadzone pod opieką Andrzeja Żakiego. Pracami kierowała mgr Izabela Cholewińska.

1970 - powódź.

1970 - rusza budowa zaczepowego wyciągu narciarskiego dł. 500 m k. DW "Jantar".

1978 - zakończenie prac zabezpieczających ruiny zamku. Prace prowadziła firma Władysława Wańczyka z Nowego Sącza pod kierunkiem inż. Ryszarda Nachmana.

30. pażdziernika 1966 - odsłonięcie w Roztoce Wielkiej pomnika poświęconego Partyzantom Ziemi Sądeckiej. Pomnik odsłonięto z inicjatywy PTTK w zakończenie obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego.

wrzesień 1971 - odsłonięcie pomnika na Hali Koniecznej.

1983 - rozpoczęcie budowy kościoła pw. Najświętszej Rodziny wg projektu Z. Trzupka i J. Dąbrowskiego.

7. kwietnia 1985 - obowiązki proboszcza przejmuje ks. Franciszek Klag (wikariusz w Rytrze od 1979 r.)

28. grudnia 1985 - z inicjatywy ks. Franciszka Klaga uruchomiono na potoku Roztoczanka elektrownię wodną.

20. 09. 1989 - poświęcenie kaplicy pw. św. Franciszka z Asyżu.

1993 - na Połomi zostaje uruchomiona elektrownia wiatrowa.

01. 12. 1994 - decyzją Premiera RP Waldemara Pawlaka została utworzona Gmina Rytro z sołectwami Rytro, Roztoka Ryterska, Obłazy Ryterskie, Sucha Struga.

25. 03. 1995 - na sesji Rady Gminy wybrano Wójta Gminy, którym został Władysław Sojka.

29. grudnia 2000 - poświęcenie kościoła pw. Świętej Rodziny.

Sądecczyzna Szczęsnego Morawskiego - Rytro

RYTRO. - Podobną do czchowskiej jest: stróża ryterska.
    Nad Popradem u wpływu: Rostoki, na pagórku stromym nadbrzeżnym, stoi wieża też okrągła z jednego boku do połowy nadpsowana w dzisiejszych swych zwaliskach na 7 siągów wysoka; z czego 3 na dole a: 4 siągi na górne piątra przypada. Miąższości dolnego piątra średnica: 4 siągi; wyższe oddzielone ustępemćwierćłokciowym, więc o tyle węższe. W miejscu tego piątrowego ustępu wynosi wnętrze wieży: 2 siągi przecięcia, mur zaś dolny: 5 łokci gruby. W dół zwęża się wnątrze a w głebi przeszło dwu siągów wynosi już tylko siągę. Dno więc dziś zasypane rumowiskiem jest jeszcze węższe. Była więc prawdopodobnie: ciemnica spodnia i ciemnica nadpozioma. Nad temi zaś: piątro wchodowe i piąterko wyższe strażnicze. Do ciemnicy wyższej mały otwór kilkucalowy wpuszczał powietrze. Strzelnic nie ma żadnych. Wchodu dolnego żadnego a mógł być tylko w drugim piątrze, powyżej dzisiejszego wyłomu od strony Popradu; strzelnice jeżeli takie były, to nie niżej jak nad wchodem: gdyż dólne piątro żadnych otworów nie ma, ani pozostała część piątra drugiego. Prawdopodobnie nad drugim piątrem było przedpiersie wystające nieco, tak zwane: blanki (Zinne) zkąd straż poglądała doliną Popradu w górę i na dół, i w dolinę Rostoki zamkniętej nieprzystępnym: groniem gdyby samorodną twierdzą.
    Kto stawiał ryterską stróżę? - nie wiadomo. Zdaje się być równoczesną czchowskiej (dolnemu piątrowi). Pierwotnie nie mogła się nazywać: Rytrem, gdyż to miano niemieckie daleko późniejsze od okrągłych odosobnionych strażnic.
    Lud też twierdzi: że zwała się inaczej; jakoś od tego: że tam tylko służba mieszkała.
    Przybudowania późniejsze znamionują 3 epoki. Najprzód obmurowano snadź podwórze zamkowe od strony Popradu położone i od zachodu przystawiono izbę strażniczą poziomą z dwiema strzelnicami wąskiemi otwartemi: na wewnątrz izby, a ścieśnionemi od pola. Strażnica ta niska z wyględem strzelniczym na Poprad i dolinę Rostoki widocznie zbudowana dla celnika ku łacniejszemu doglądaniu spławu i przewozu. Przytykała do niej izdebka mała.
    Później pierwotną tę izbę strażniczą zmieniono na piwniczkę! Na niej zaś wystawiono drugą niską strażniczkę z izdebką, też o dwu strzelnicach. Wyględy jednak strzelnic tych otwierają się na zewnątrz ku Popradowi. Snadź obliczone już na palną broń i dym. Nad tem wszystkiem wzniesiono piąterko o małych okienkach czworobocznych i płytkich to jest: w głebi framug sążnistych na cienkiem tylko podokniu. Z drugiej strony, od wschodniego wzgórza urobiono też odosobniony podworczyk maleńki z strażniczką o dwu strzelnicach na pole rozwartych i drzwiach zasklepionych od wnątrza spiczasto, od pola zaś w czworokąt.
    W końcu przed tą strażniczką wzniesiono trójkątne ostróże murowane pod działa: broniące zameczka od strony gór kędy przystęp przekopem tylko był utrudniony i utwierdzony broną wjezdną.
    Podanie ludowe niesi: że tam raz tylko jakiś król mieszkał, już: 650 lat temu. Że tam w głębi są skarby wielkie, których strzeże bies w postaci koguta. Że ztamtąd podziemny przechód aż do zamku w nawojowej. Że zamek zwano: Lutro. Że tam mieszkał jakiś Ledworada. Że zburzył go Rakoczy.

(Szczęsny Morawski, Sądecczyzna, według oryginału wydania z 1863 roku, t.I, Nowy Sącz 2008, s. 83.)